woensdag 19 juni 2013

Gevoel boven ratio: de boekhouder in je hoofd

Gisteren schreef ik dat ik de meterstanden regelmatig controleer om te voorkomen dat ik een naheffing krijg. Als blijkt dat ik door de strenge winter meer heb verbruikt dan normaal, kan ik mijn voorschotbedrag verhogen. Vervolgens werd ik op de vingers getikt door een lezer. Beter zelf geld apart houden en een naheffing betalen dan je geld zonder rente uit te lenen aan het energiebedrijf was de reactie.

Daar is niets mis mee, moet je wel een buffer hebben natuurlijk en niet iedereen heeft dat al. Een buffer om tegenslag op te vangen kost tijd. Bovendien, en hier komt psychologie bij kijken, zit het in de mens om liever vooraf wat extra te betalen en eventueel terug te krijgen dan achteraf bij te moeten betalen. Qua geld maakt het niets uit, je betaalt net zo veel in totaal aan het energiebedrijf maar toch is er een verschil in beleving. Hoe komt dat?

Stel, je gaat naar een concert waarvan de toegang € 20 kost. Ook neem je € 20 mee om daar uit te geven. Bij aankomst blijkt dat je het toegangskaartje bent kwijtgeraakt. Koop je met de € 20 die je nog bij je hebt een ander kaartje? Meer dan de helft van de mensen doet dat niet en gaat naar huis.
Hetzelfde scenario maar dan net even anders: je gaat met € 40 euro op stap naar een concert om daar een kaartje aan de kassa te kopen. Bij aankomst blijkt dat je € 20 bent verloren. Koop je met de resterende € 20 een toegangskaartje? Ja, dat doet 90 % van de mensen.

Dit voorbeeld is te lezen in Psychologeld, een boek waar ik eerder een enthousiaste recensie over schreef en waaruit blijkt dat wij helemaal niet rationeel met geld omgaan. Dat bewijst mijn behoefte om het voorschotbedrag te verhogen (liever dat dan bij te betalen) en dat bewijst bovenstaand experiment ook. Hetzelfde bedrag aan geld is in de ene situatie (omgezet in een toegangskaartje) blijkbaar meer waard dan in de andere situatie.

We hebben in ons hoofd een mentale boekhouder die allesbijhoudt: wat gaat eruit en erin, meevallers, tegenvallers, alles wordt mentaal snel in potjes gestopt om het overzicht te houden. Alleen deze mentale boekhouder is niet altijd rationeel en neemt soms op ondoorgrondelijke wijze beslissingen.  'Als je na verlies van een concertkaartje een nieuw kaartje moet kopen, beschouwt je mentale boekhouder dit alsof je € 40 voor het concert moet betalen. Het mentale budget 'concertkaartje' had hij op € 20 vastgesteld en dat wordt bij aankoop van een tweede kaartje flink overschreden. Bij verlies van het € 20 biljet ben je weliswaar € 20 kwijt, maar je hebt ook nog € 20 over. En laat dat net nou die € 20 zijn die in je mentale begroting was gereserveerd voor een kaartje.' (pagina 14, Psychologeld, Dijkman & Zadeh).

Zo wordt verlies sterker gevoeld dan het zelfde bedrag aan winst. Zijn we blijkbaar meer uitzinnig als we een auto winnen dan als we een geldbedrag winnen waarvoor we wel twee auto's hadden kunnen kopen. Ook hier geldt dat de waarde van een product (een auto, een kaartje) meer wordt gevoeld als het om het product zelf gaat en niet het equivalent in geld.

We rijden kilometers om naar verschillende winkels om maar aanbiedingen te scoren en pluizen daarvoor de folders na, maar als we een huis kopen lezen we soms niet eens de hypotheekofferte. Terwijl dat laatste toch duizenden euro's kan schelen. Maar boodschappen doen we zelf en voor een huis kopen wenden we ons tot een hypotheekadviseur met 'verstand van zaken' en schakelen we tegelijkertijd ons 'ínterne beslissingsproces' uit. 'De expert zegt het en dus zal het wel kloppen' is de onderliggende gedachte.

Of iets door je mentale boekhouder wordt opgemerkt of niet, hangt onder meer af van de plek van de gebeurtenis of aankoop in de geldpiramide.  Mensen hebben een soort piramide in hun hoofd waarin ze hun geld indelen. De plek in de piramide bepaalt hoe makkelijk het geld wordt uitgegeven' ( pagina 21, Psychologeld, Dijkman & Zadeh). Onderaan beginnen we met geld dat in je portemonnee zit en dan trapsgewijs volgt het geld op je betaalrekening, spaarrekening, beleggingen, de waarde van je huis en toekomstig geld: je pensioen. Hoe hoger in de piramide, hoe minder snel iets wordt uitgegeven.


Een meevaller onderaan wordt meestal in zijn geheel uitgegeven. Dat leggen de auteurs zo uit: een meevaller van € 500 van de belastingdienst zal sneller worden uitgegeven dan een meevaller van een vergeten bedrag van  € 500 op een spaarrekening.

Geld kan dus 'weglekken', zoals de auteurs van Psychologeld dat noemen. We gaan niet rationeel met geld om en soms kost dat ons geld. Om jezelf alert te houden geven ze een paar tips:
  • Beschouw al het geld als geld waarvoor je hebt gewerkt. Krijg je iets terug, win je iets, heb je geld uitgespaard: reken om hoe lang jij er voor zou moeten hebben werken
  • Reken kleine bedragen door naar jaarbasis. Is een aanbieding echt een aanbieding?
  • Maak een lijstje van zaken waar je onnodig geld aan uitgeeft
  • Zet uitgespaard geld meteen opzij
  • Span je mentale boekhouder voor je karretje. Spaar niet achteraf maar vooraf. Reken alles om. Besef je waar je geld naar toe gaat. Geld dat op je spaarrekening staat, wordt minder snel door jou uitgegeven dan geld dat op je betaalrekening staat
Terug naar het voorschotbedrag van het energiebedrijf. Natuurlijk is het financieel gunstiger om een buffer te hebben waarmee je tegenslag, zoals een naheffing, opvangt. Alleen met de huidige spaarrente is dat niet een heel zwaarwegend argument vind ik. Ook al weet ik dat het mijn mentale boekhouder is die zich laat bedotten, het eventueel terugkrijgen van een bedrag vind ik veel leuker dan bij moeten betalen. En een goed gevoel ergens over krijgen weegt ook als argument. Zo lang ik maar weet dat ik mezelf in de maling neem.

Wat je ook doet: meer betalen en terugkrijgen of een naheffing betalen met je buffer maakt niet zoveel uit. Er bestaat niet zoiets als één beste manier van consuminderen. Waar het uiteindelijk omgaat is het besef dát het een strenge winter is geweest en dát dit je extra geld gaat kosten, dat ergens vandaan moet komen.

Vind je dit een interessant onderwerp? Lees dan vooral het boek Psychologeld. Waarom we stoppen met nadenken als we beginnen met uitgeven van  Anna Dijkman en Chris Zadeh.

Related Posts Plugin for WordPress, Blogger...